به دوره‌هاى ركود فكرى و علمى مىبرد . و از نظر فكرى روبه‌رو بود با مبارزهء شديد غزّالى با فلسفه و نظام فكرى آن و تشكيك او در قدرت عقل دريافتن راه صواب و تمييز حق از باطل « 1 » . ابو حامد محمد غزّالى از علماى بزرگ عالم اسلام به شمار است ، انقلاب روحى او در نيمه‌هاى عمر و آراء و نظريات ناشى از آن از زمان خودش تا امروز پيوسته بحث‌انگيز و جدل‌خيز بوده ، زيرا خود او هم نه تنها اهل جدل و مناظره بوده بلكه يكى از عوامل مؤثر در اشاعهء مجادلات و مناظرات در اين عهد به شمار مىرفته و از جملهء عواملى هم كه وى را منظور نظر خواجهء بزرگ يعنى نظام الملك گردانيد يكى هم اين بود كه او در لشكرگاه سلطان ملكشاه و در حضور نظام الملك با عالمان و فقيهان نامدار مناظره كرد و بر آن‌ها فائق آمد و در اين راه تشويقها ديد . وى در كلام و جدل كتابها و رساله‌ها تأليف كرد و بر فلاسفه و فرقه‌هاى ديگر ردّيه‌ها نوشت كه در بسيارى از آن‌ها نه به صورت يك دانشمند حقيقت‌ياب ، بلكه به شكل عالمى متعصب جلوه مىكند كه جز مذهب و طريقهء خود هرمذهب و طريقه‌اى را باطل و پيروان آن‌ها را مستوجب عذاب مىداند . با وجود سير و سلوك عرفانى او كه خود آن‌ها را در كتاب المنقذ من الضلال شرح داده و با وجود آنكه به تعبير خود او « بر سر مشهد ابراهيم خليل اللّه صلوات اللّه عليه عهد كرد كه هرگز . . . مناظره و تعصب نكند » ( نقل از نامهء او به سلطان سنجر ) باز در مواردى از كتاب كيمياى سعادت كه پس از آن‌ها نوشته آثار آن مناظرات و تعصبها همچنان آشكار است . و چون در اين‌جا غرض نه بحث و بررسى دربارهء غزّالى و آراء و عقايد او ، بلكه وجه به مطالبى است كه او در كتاب كيمياى سعادت دربارهء آيينهاى نوروزى نوشته آن هم به عنوان مثال براى مطلبى كه در آغاز اين گفتار گذشت ، يعنى پيوندى كه نوروز و آيينهاى آن

--> ( 1 ) . اين موضوع با تفصيل بيشترى در گفتارى از نويسندهء اين مقاله با عنوان : « سير انديشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابو ريحان و پس از آن » آمده . ن . ك . يادنامهء ابو ريحان ، « نشريهء شوراى عالى فرهنگ و هنر » ، بهمن 1353 ، ص 1 - 25 .